KHIZHNYAKOVШағын бизнестің қаржылық моделін Excel-де құру
Шағын бизнестің қаржылық моделі — Excel үлгісі — Үлгіні ашу →
Наубайхана, барбершоп, гүл дүкені немесе шағын өндіріс — кез келген бизнес идеясы «қанша салу керек, қашан қайтады?» деген сұраққа тіреледі. Көп кәсіпкер бұған бір жылдық түсімді шамалап, оны шығындармен салыстырып жауап береді. Бірақ бизнесті жиі жабатын нәрсе — жылдық залал емес, ақшаның белгілі бір айда жетпей қалуы.
Қаржылық модель — бизнестің сандық көшірмесі: болжамдарды (баға, көлем, шығындар, несие) енгізесіз, ал модель айлар бойынша түсімді, пайданы және шоттағы ақшаны көрсетеді. Excel-де мұндай модельді құру күрделі емес, ең бастысы — дұрыс құрылым. Төменде соны талдаймыз.
Модельдің үш бөлігі
- Болжамдар — барлық енгізілетін сандар бір парақта: өнімдер мен бағалар, сатылым көлемі және оның өсуі, ауыспалы шығындар, тұрақты шығындар, бастапқы салым, меншікті қаражат, несие, салық мөлшерлемесі, маусымдылық.
- Есеп — айлар бойынша формулалар: түсім, пайда мен залал туралы есеп (P&L), несие кестесі, ақша қозғалысы (cash flow).
- Жиынтық — негізгі қорытындылар: өтелу мерзімі, бірінші пайдалы ай, ең аз ақша қалдығы.
Басты ереже: есеп парағында бірде-бір «қолмен жазылған» сан болмауы керек — тек болжамдарға сілтемелер. Сонда кез келген болжамды өзгертіп, нәтижені бірден көресіз.
Пайда мен ақшаның айырмасы
P&L пайданы көрсетеді, ал ақша қозғалысы шоттағы ақшаны. Олар сәйкес келмейді: жабдықты сатып алу бір айда ақшаны алып кетеді, бірақ шығын ретінде бірнеше жылға бөлінеді; несиені алу — ақша түсімі, бірақ табыс емес; несиенің негізгі қарызын өтеу — ақша шығыны, бірақ шығыс емес.
Кәсіпкер үшін ең маңыздысы — ақша ағыны. Пайдалы бизнес те, ақша жетпей қалса, жабылады.
Несие кестесі
Аннуитеттік төлемді PMT функциясы береді. 5 000 000 ₸, жылдық 20%, 36 ай:
=PMT(20%/12;36;-5000000) → 185 818 ₸ айына.
Төлемнің ішіндегі пайыз бен негізгі қарызды бөлу үшін IPMT және PPMT функциялары қолданылады: =IPMT(20%/12;A2;36;-5000000) — A2-дегі айдың пайызы. Бірінші айда пайыз 83 333 ₸, қалғаны — негізгі қарыз.
Мысал: алғашқы алты ай
Бастапқы салым 7 000 000 ₸, меншікті қаражат 3 500 000 ₸, несие 5 000 000 ₸ — іске қосудан кейін шотта 1 500 000 ₸ қалады. Ауыспалы шығындар — түсімнің 35%-ы, тұрақты шығындар — айына 1 400 000 ₸, салық мысал үшін түсімнің 3%-ы (нақты мөлшерлемені өз салық режиміңіз бойынша тексеріңіз).
| Ай | Түсім, ₸ | Ауыспалы, ₸ | Тұрақты, ₸ | Салық, ₸ | Несие, ₸ | Ағын, ₸ | Ай соңында шотта, ₸ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 200 000 | 420 000 | 1 400 000 | 36 000 | 185 818 | −841 818 | 658 182 |
| 2 | 1 800 000 | 630 000 | 1 400 000 | 54 000 | 185 818 | −469 818 | 188 364 |
| 3 | 2 400 000 | 840 000 | 1 400 000 | 72 000 | 185 818 | −97 818 | 90 546 |
| 4 | 2 800 000 | 980 000 | 1 400 000 | 84 000 | 185 818 | 150 182 | 240 728 |
| 5 | 3 000 000 | 1 050 000 | 1 400 000 | 90 000 | 185 818 | 274 182 | 514 910 |
| 6 | 3 200 000 | 1 120 000 | 1 400 000 | 96 000 | 185 818 | 398 182 | 913 092 |
Бизнес төртінші айда ақша ағыны бойынша оң шықты, бірақ үшінші айда шотта небәрі 90 мың ₸ қалды. Бірінші айдағы түсім 20% аз болса, ақша үшінші айда таусылар еді. Бұл — кассалық алшақтық: оны алдын ала көріп, резерв қалдыру немесе несиені көбейту керек.
Ең аз қалдықты табу: =MIN(H2:H37). Бірінші оң ай: =INDEX(A2:A37;MATCH(TRUE;INDEX(G2:G37>0;0);0)).
Залалсыздық және өтелу мерзімі
Залалсыздық түсімі = тұрақты шығындар / (1 − ауыспалы шығындар үлесі). Мысалда: 1 400 000 / 0,65 ≈ 2 154 000 ₸ айына (несие төлемі мен салықсыз).
Өтелу мерзімі — жинақталған ақша ағыны (бастапқы салымды қоса) қай айда нөлден асады. Ол үшін жинақталған ағын бағанын жасап, бірінші оң айды табасыз.
Жиі кездесетін қателер
- Бірінші айдан толық сатылым. Клиенттер базасы жиналуға уақыт керек; бастапқы айларды төмен қойыңыз.
- Маусымдылықты ескермеу. Гүл дүкені үшін наурыз бен желтоқсан, кафе үшін жаз — мүлде басқа айлар.
- Иесінің жалақысын ұмыту. Өзіңізге төлейтін ақша да тұрақты шығын.
- Тек бір сценарий. Түсім 20% төмен болғандағы нұсқаны міндетті түрде тексеріңіз.
Дайын Excel үлгісі
Ақылы «Шағын бизнестің қаржылық моделі» үлгісі 36 айға дайын құрылымды береді:
- «Болжамдар» — жалпы параметрлер, салық режимі, 5 өнімге немесе қызметке дейін (баға, ауыспалы шығын, көлем, өсім, қуат шегі), бастапқы салым, тұрақты шығындар, маусымдылық, меншікті қаражат және несие.
- «Модель» — айлар бойынша көлемдер мен түсім, пайда мен залал туралы есеп, несие кестесі (аннуитеттік төлем, пайыз бен негізгі қарыз бөлек) және ақша қозғалысы туралы есеп.
- «Жиынтық» — өтелу мерзімі, бірінші пайдалы ай, кассалық алшақтық, үш жылдың қорытындылары және екі диаграмма.
Салық жеңілдетілген түрде есептеледі: түсімнен, кіріс минус шығыстан немесе пайдадан алынатын мөлшерлеме. Мөлшерлемелер мен шектер параметрлерге шығарылған — жұмыс алдында оларды қолданыстағы заңнамамен салыстырыңыз. Excel 2007 және жаңарақ, LibreOffice, макростарсыз, қазақ тілінде.
Жиі қойылатын сұрақтар
Болжамдарды қайдан аламын?
Бағалар мен шығындар үшін — жеткізушілердің коммерциялық ұсыныстары, жалдау шарттары, бәсекелестердің бағалары. Сатылым көлемі үшін — ұқсас нүктелердегі ағынды бақылау және сақтық: ең жақсы күтімнен 20–30% төмен.
Модельді банкке көрсетуге бола ма?
Модель бизнес-жоспардың сандарын шамалауға көмектеседі, бірақ банктердің өз талаптары мен пішімдері бар. Модельдегі болжамдар мен қорытындыларды банктің талаптарына сай тексеріп, қажет болса, бейімдеңіз.
36 айдан ұзақ жоспарлау керек пе?
Шағын бизнес үшін үш жылдан кейінгі болжам өте шартты. Үш жыл өтелу мерзімін және несиенің толық кезеңін көруге әдетте жеткілікті.
Модельді бизнес ашқаннан кейін де қолдануға бола ма?
Иә: болжамдардың жанына нақты сандарды жазып, айырманы қараңыз. Бұл болжамдарды түзетуге және келесі айларды дәлірек жоспарлауға көмектеседі.
