Excel'de kâr oranı, kâr marjı ve başabaş noktası hesaplama

Küçük işletmelerde fiyat çoğu zaman şöyle belirlenir: alış fiyatına "biraz" eklenir, rakibe bakılır, yuvarlanır. Ay sonunda kasa doluymuş gibi görünür ama kira, maaş ve faturalar ödendikten sonra elde neredeyse bir şey kalmaz. Sorun genellikle iki yerdedir: kâr oranı ile marjın karıştırılması ve kaç satış yapılması gerektiğinin hiç hesaplanmaması.

Bu yazıda iki temel hesabı Excel'de nasıl yapacağınızı anlatıyoruz: istenen kâr oranına veya marja göre satış fiyatı ve başabaş noktası. Sonunda ücretsiz hazır şablonu da bulacaksınız.

Kâr oranı ve marj: aynı şey değil

• Kâr oranı (markup) maliyet üzerinden hesaplanır: (fiyat − maliyet) / maliyet.
• Marj satış fiyatı üzerinden hesaplanır: (fiyat − maliyet) / fiyat.

Maliyeti 100 ₺ olan bir ürünü 150 ₺'ye satarsanız kâr oranı %50, marj ise %33,3'tür. %50 marj istiyorsanız fiyat 200 ₺ olmalı, yani kâr oranı %100.

Dönüşüm formülleri: marj = kâr oranı / (1 + kâr oranı) ve kâr oranı = marj / (1 − marj).

Satış fiyatı formülleri

Maliyet B2'de, istenen yüzde C2'de ise:

• Kâr oranına göre fiyat: =B2*(1+C2)
• Marja göre fiyat: =B2/(1-C2)

Maliyete yalnızca alış fiyatını değil, birim başına düşen ek giderleri de (kargo, ambalaj, komisyon) katın. Fiyatı güzel bir rakama yuvarlamak için TAVANAYUVARLA kullanabilirsiniz: =TAVANAYUVARLA(D2;5) sonucu bir üst 5 ₺'ye yuvarlar.

KDV'yi doğru hesaba katmak

KDV mükellefiyseniz alışta ödediğiniz KDV'yi indirebildiğiniz için maliyeti KDV hariç almanız gerekir. KDV dahil alış fiyatı B2'de, oran B1'de ise:

=B2/(1+$B$1)

Kâr oranını KDV hariç maliyete uygular, sonra müşteriye göstereceğiniz fiyata KDV'yi eklersiniz. Örnek, oran %20 kabul edilerek:

KDV mükellefi değilseniz ödediğiniz KDV maliyetinizin parçasıdır; KDV dahil tutarı maliyet olarak kullanın. Oranlar değişebilir, hesaplamadan önce güncel mevzuatı kontrol edin.

Başabaş noktası

Başabaş noktası, cironun tüm giderleri tam olarak karşıladığı satış hacmidir. Altında zarar, üstünde kâr edersiniz.

Başabaş (adet) = sabit giderler / (birim fiyat − birim değişken gider)

Paydadaki fark "katkı payı"dır: her satışın sabit giderleri kapatmaya yaptığı katkı.

Örnek: Bir kafenin aylık sabit giderleri (kira, maaşlar, faturalar) 60.000 ₺. Ortalama sepet 250 ₺, sepet başına değişken gider 150 ₺.

• Katkı payı = 250 − 150 = 100 ₺
• Başabaş = 60.000 / 100 = 600 sepet/ay
• Tutar olarak = 600 × 250 = 150.000 ₺ ciro

Excel'de: =B1/(B2-B3) ve tutar için =B4*B2.

Güvenlik marjı ve duyarlılık

Kafe ayda 800 sepet satmayı planlıyorsa güvenlik marjı:

=(B5-B4)/B5 → (800 − 600) / 800 = %25

Yani satışlar %25 düşse bile zarar edilmez. Duyarlılık için küçük bir tablo kurun: satırlarda fiyat (230, 250, 270), sütunlarda değişken gider (140, 150, 160); her hücrede başabaş adedi. Fiyattaki 20 ₺'lik bir değişikliğin başabaşı ne kadar oynattığını görmek, indirim kararlarını çok daha bilinçli hâle getirir.

Sık yapılan hatalar

• Marj yerine kâr oranı hedeflemek. "%30 kazanıyorum" derken çoğu zaman %30 kâr oranı kastedilir, bu da yalnızca %23 marjdır.
• Ek giderleri unutmak. Pazar yeri komisyonu, kargo, iade ve kart komisyonu birim maliyete girer.
• KDV'yi iki kez eklemek. KDV dahil maliyete kâr oranı uygulayıp üstüne bir daha KDV eklemek fiyatı gereksiz şişirir.
• Başabaşı ürün ürün değil ortalama sepetle hesaplamamak. Çok ürünlü işletmelerde ortalama fiyat ve ortalama değişken gider kullanın.

Hazır şablon: Kâr Oranı, Marj ve Başabaş Noktası Hesaplayıcı

Bu hesapların hepsini tek dosyada yapan ücretsiz şablonumuzu kullanabilirsiniz:

• «Parametreler»: hesaplama modu (kâr oranından veya marjdan), KDV oranı, fiyat yuvarlama adımı, en düşük marj ve hazır kâr oranı-marj karşılık tablosu.
• «Kâr Oranı ve Marj»: 100'e kadar ürün için alış fiyatı, KDV, birim ek giderler ve istenen yüzdeden satış fiyatı, gerçekleşen kâr oranı ve marj, birim kâr. KDV mükellefi olup olmamanıza göre alış fiyatı doğru şekilde işlenir.
• «Başabaş»: sabit giderler, fiyat ve değişken giderlerden adet ve tutar olarak başabaş noktası, güvenlik marjı, iki duyarlılık tablosu ve grafik.

Excel 2007 ve üzeri ile LibreOffice'te çalışır, makro yoktur. KDV oranı ve eşik değerler parametrelere taşınmıştır; kullanmadan önce güncel mevzuatla karşılaştırın. Pakette boş tablo ve kurgusal verilerle doldurulmuş bir örnek bulunur.

Sık sorulan sorular

Hangi marj "iyi" sayılır?

Sektöre göre çok değişir. Hızlı dönen gıda ürünlerinde düşük marj yüksek hacimle telafi edilir; el yapımı veya niş ürünlerde marj çok daha yüksek olmalıdır. Kendi başabaş hesabınız, hangi marjın sizin için yeterli olduğunu gösterir.

İndirim yaparken ne kadar fazla satmam gerekir?

%40 marjla satan biri %10 indirim yaparsa marjı yaklaşık %33'e düşer. Aynı brüt kârı elde etmek için yaklaşık %20 daha fazla satması gerekir. Duyarlılık tablosu bunu rakamla gösterir.

Sabit ve değişken gideri nasıl ayırırım?

Satış hacmi değişince değişmeyenler (kira, sabit maaş, muhasebe ücreti) sabit; her satışla birlikte artanlar (malzeme, ambalaj, komisyon) değişkendir. Elektrik gibi karışık kalemleri yaklaşık olarak ikiye bölebilirsiniz.

Hizmet işletmesi için de başabaş hesaplanır mı?

Evet. "Adet" yerine saat, seans veya müşteri sayısını kullanın; değişken gider olarak sarf malzemesini ve hizmet başına ödenen primi alın.