Ustama va marjani qanday hisoblash va zararsizlik nuqtasini topish

Doʻkon yoki kichik ishlab chiqarishda narx koʻpincha «xarid narxi ustiga yarmini qoʻyamiz» degan qoidaga qarab belgilanadi. Keyin oy oxirida pul kutilganidan kam qoladi va sababi tushunarsiz. Koʻp hollarda muammo ikki narsada: ustama va marja adashtiriladi, narxda esa yetkazib berish, qadoq, komissiya kabi xarajatlar unutiladi.

Ushbu maqolada ustama va marja farqini, sotuv narxini hisoblash formulalarini va zararsizlik nuqtasini — oyiga zarar koʻrmaslik uchun qancha sotish kerakligini soʻmdagi misollarda koʻrib chiqamiz.

Ustama va marja: farq nimada

• Ustama tannarxdan hisoblanadi: (narx − tannarx) / tannarx.
• Marja sotuv narxidan hisoblanadi: (narx − tannarx) / narx.

Misol: tovar 80 000 soʻmga olinadi, 120 000 soʻmga sotiladi. Foyda — 40 000 soʻm. Ustama: 40 000 / 80 000 = 50%. Marja: 40 000 / 120 000 = 33,3%.

Shuning uchun «bizning marjamiz 50%» deb, aslida 50% ustama qoʻyayotgan sotuvchi rejadagidan ancha kam topadi.

Sotuv narxini hisoblash

Ustamadan

Narx = tannarx × (1 + ustama). Excelda: =B2*(1+C2).

Kerakli marjadan

Narx = tannarx / (1 − marja). 80 000 soʻmlik tovardan 30% marja olish uchun: 80 000 / 0,7 = 114 286 soʻm. Excelda: =B2/(1-C2).

Tannarxga nimalar kiradi

Faqat xarid narxi emas. Birlikka toʻgʻri keladigan yetkazib berish, qadoq, marketpleys komissiyasi, bank toʻlovi — barchasini qoʻshing. Masalan: xarid 80 000 + yetkazish 3 000 + qadoq 2 000 = 85 000 soʻm.

Yaxlitlash

114 286 soʻm kabi narx doʻkon tokchasida gʻalati koʻrinadi. Narxni 1 000 soʻmgacha yuqoriga yaxlitlash uchun: =ROUNDUP(B2/(1-C2);-3). Yaxlitlangandan keyin haqiqiy marjani qayta hisoblang — u biroz oshadi.

QQS haqida

Agar siz QQS toʻlovchisi boʻlsangiz, xarid narxidan soliqni ajratib, ustamani QQSsiz narxga qoʻyasiz, xaridorga esa QQS qoʻshilgan narx koʻrsatiladi. QQS stavkasi 12% boʻlsa: QQSsiz narx = QQS bilan narx / 1,12. Stavka va qoidalarni amaldagi qonunchilik boʻyicha tekshirib turing. QQS toʻlovchisi boʻlmasangiz, xarid QQS bilan toʻliq tannarxga kiradi.

Zararsizlik nuqtasi

Zararsizlik nuqtasi — tushum barcha xarajatlarni qoplaydigan sotuv hajmi. Undan past sotsangiz — zarar, yuqori sotsangiz — foyda.

Formula: zararsizlik (dona) = doimiy xarajatlar / (narx − birlikka oʻzgaruvchan xarajatlar).

Misol. Doʻkonning oylik doimiy xarajatlari (ijara, sotuvchi maoshi, kommunal) — 15 000 000 soʻm. Tovar 120 000 soʻmga sotiladi, oʻzgaruvchan xarajat birlikka 85 000 soʻm. Har bir sotuvdan qoladigan «hissa»: 35 000 soʻm.

• Zararsizlik: 15 000 000 / 35 000 ≈ 429 dona oyiga.
• Pulda: 429 × 120 000 ≈ 51,5 mln soʻm tushum.
• Agar rejada 550 dona boʻlsa, xavfsizlik zaxirasi: (550 − 429) / 550 ≈ 22%. Yaʼni sotuv 22% tushsa ham, zarar boʻlmaydi.

Excelda: =ROUNDUP(B1/(B2-B3);0), bu yerda B1 — doimiy xarajatlar, B2 — narx, B3 — oʻzgaruvchan xarajat.

Sezgirlik: narxni oshirsa nima boʻladi

Narxni 130 000 soʻmga koʻtarsangiz, hissa 45 000 ga oshadi va zararsizlik 334 donaga tushadi. Narxni 110 000 ga tushirsangiz — hissa 25 000, zararsizlik 600 dona. Kichik chegirma qancha qoʻshimcha sotuv talab qilishini ana shunday jadval yaxshi koʻrsatadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

• Ustama va marjani bir xil narsa deb hisoblash.
• Oʻzgaruvchan xarajatlarga komissiya va yetkazishni kiritmaslik.
• Egasining oʻz maoshini doimiy xarajatlarga qoʻshmaslik.
• Assortiment uchun bitta tovar narxini olish oʻrniga oʻrtacha chekni ishlatmaslik.

Tayyor shablon: ustama, marja va zararsizlik kalkulyatori

Bepul Excel kalkulyatori bularning hammasini oʻzi hisoblaydi:

• «Parametrlar» — hisob rejimi (ustamadan yoki marjadan), QQS, narxni yaxlitlash qadami, minimal marja va ustama bilan marja mosligi shpargalkasi.
• «Ustama va marja» — 100 tagacha tovar: xarid narxi, QQS, birlikka qoʻshimcha xarajatlar va kerakli foiz kiritiladi; sotuv narxi, haqiqiy ustama va marja hamda birlikdan foyda chiqadi.
• «Zararsizlik» — doimiy xarajatlar, narx va oʻzgaruvchan xarajatlar asosida donada va pulda zararsizlik nuqtasi, xavfsizlik zaxirasi, ikkita sezgirlik jadvali va diagramma.

Fayl Excel 2007 va undan yangi versiyalarida hamda LibreOffice’da makroslarsiz ishlaydi, boʻsh jadval va namunasi bilan keladi. QQS stavkasi parametrlarga chiqarilgan — ishni boshlashdan oldin uni amaldagi qonunchilik bilan solishtiring.

Koʻp beriladigan savollar

Qanday ustama «normal» hisoblanadi?

Universal raqam yoʻq: oziq-ovqatda ustama past, aksessuar va kiyimda ancha yuqori boʻladi. Toʻgʻri yoʻl — doimiy xarajatlar va rejadagi hajmdan kelib chiqib, zararsizlikdan yuqori turadigan minimal marjani topish.

Chegirma qilsam, marja qanchaga tushadi?

80 000 soʻmga olingan va 120 000 soʻmga sotilayotgan tovarga 10% chegirma qilsangiz, narx 108 000 soʻmga tushadi. Marja 33,3% dan 25,9% ga kamayadi, birlikdan foyda esa 40 000 dan 28 000 soʻmga — 30% ga qisqaradi. Chegirma marjadan «olib ketiladi», shuning uchun uni foizda emas, soʻmda hisoblang.

Xizmat koʻrsatish uchun ham zararsizlik hisoblanadimi?

Ha. «Dona» oʻrniga xizmatlar soni yoki ish soati olinadi, oʻzgaruvchan xarajat esa bitta xizmatga ketadigan material va foiz toʻlovlari boʻladi.

Marketpleys komissiyasini qayerga qoʻshaman?

Birlikka qoʻshimcha xarajatlar qatoriga: komissiya foizini sotuv narxiga koʻpaytirib, soʻmdagi summani qoʻshing. Shunda haqiqiy marja koʻrinadi.