KHIZHNYAKOVNPV және IRR есептеу: Excel-де жобаны қалай бағалауға болады
Инвестициялық калькулятор NPV, IRR — Excel үлгісі — Тегін жүктеу →
Кофехана ашу, жаңа станок сатып алу, пәтерді жалға беру үшін жөндеу — бәрінде бір сұрақ бар: салған ақшам қайтып, үстіне пайда әкеле ме? «Бес жылда 30 млн ₸ түсім болады» деген сан өздігінен ештеңе айтпайды, өйткені бүгінгі 1 млн ₸ мен бес жылдан кейінгі 1 млн ₸ бірдей емес.
Ақшаның уақыттық құнын ескеру үшін қаржыгерлер NPV және IRR көрсеткіштерін қолданады. Олар күрделі естілгенімен, Excel-де бірнеше формуламен есептеледі. Бұл мақалада әдісті шағын мысалмен түсіндіреміз, жиі қателерді көрсетеміз және дайын тегін калькулятор туралы айтамыз.
Негізгі ұғымдар
Ақша ағыны — белгілі бір жылдағы түсім минус шығындар (салықты қоса). Бастапқы салым нөлінші жылдағы теріс ағын.
Дисконттау мөлшерлемесі — сіз талап ететін ең аз табыстылық. Әдетте депозит мөлшерлемесінен немесе несие құнынан жоғары алынады, өйткені жобаның тәуекелі көбірек.
NPV (таза келтірілген құн) — барлық ағындардың бүгінгі күнге келтірілген сомасы. NPV > 0 болса, жоба талап етілген табыстылықтан көп әкеледі.
IRR (ішкі табыстылық нормасы) — NPV нөлге тең болатын мөлшерлеме. IRR дисконттау мөлшерлемесінен жоғары болса, жоба тиімді.
PI (табыстылық индексі) — келтірілген ағындардың бастапқы салымға қатынасы. PI > 1 жақсы белгі.
Өтелу мерзімі — жинақталған ағын қай жылы нөлден асатыны. Қарапайым мерзім дисконттаусыз, дисконтталған мерзім келтірілген ағындармен есептеледі.
Мысал: кофе-аралшықты ашу
Бастапқы салым — 12 000 000 ₸, дисконттау мөлшерлемесі — 18%, жоба мерзімі — 5 жыл. Таза ағындар салықтан кейін:
| Жыл | Ағын, ₸ | Дисконт коэффициенті | Келтірілген ағын, ₸ | Жинақталған келтірілген, ₸ |
|---|---|---|---|---|
| 0 | −12 000 000 | 1,000 | −12 000 000 | −12 000 000 |
| 1 | 3 000 000 | 0,847 | 2 542 000 | −9 458 000 |
| 2 | 4 000 000 | 0,718 | 2 873 000 | −6 585 000 |
| 3 | 4 500 000 | 0,609 | 2 739 000 | −3 846 000 |
| 4 | 5 000 000 | 0,516 | 2 579 000 | −1 267 000 |
| 5 | 5 000 000 | 0,437 | 2 186 000 | 919 000 |
Дисконт коэффициенті = 1 / (1 + мөлшерлеме)^жыл. Нәтижесінде NPV ≈ 919 000 ₸ — оң сан, яғни 18% талабымен жоба өзін ақтайды. Дисконтталған өтелу мерзімі — шамамен 4,6 жыл, ал қарапайым мерзім (дисконттаусыз) — 3,1 жыл.
Excel формулалары
Ағындар B2:B7 ұяшықтарында (B2 — нөлінші жыл), мөлшерлеме E1-де делік.
NPV. Excel-дің NPV функциясы бірінші ағынды бір жылдан кейін деп есептейді, сондықтан нөлінші жылды бөлек қосу керек:
=B2+NPV(E1;B3:B7)
Бұл ең жиі кездесетін қате: =NPV(E1;B2:B7) деп жазсаңыз, бастапқы салымның өзі де дисконтталып, нәтиже бұрмаланады.
IRR. Мұнда барлық ағынды нөлінші жылмен бірге береміз:
=IRR(B2:B7)
Біздің мысалда IRR шамамен 21% — 18%-дан жоғары.
PI: =NPV(E1;B3:B7)/-B2 — шамамен 1,08.
Өтелу мерзімі. Жинақталған ағын бағанын жасап (=C2+B3), оның қай жылы нөлден асатынын қараңыз. Бөлшек жылды табу үшін: соңғы теріс жыл + |соңғы теріс жинақталған мән| / келесі жылдың ағыны.
Ескерту: аргументтерді бөлу таңбасы Excel параметрлеріне байланысты — нүктелі үтір немесе үтір.
Жиі кездесетін қателер
- Түсімді ағын деп алу. Ағын — түсім емес, түсім минус барлық шығындар мен салық.
- Амортизацияны ақша шығыны ретінде қосу. Ол ақшаның нақты қозғалысы емес; салық есебіне ғана әсер етеді.
- Инфляцияны екі рет ескеру. Ағындар бүгінгі бағамен берілсе, мөлшерлеме де нақты (инфляциясыз) болуы керек, және керісінше.
- Тек бір сценарийге сену. Түсім 15% аз болса не болатынын міндетті түрде тексеріңіз.
Дайын Excel үлгісі
Тегін «Инвестициялық калькулятор NPV, IRR» үлгісінде осының бәрі автоматтандырылған:
- «Деректер» парағында жоба атауын, бастапқы салымды, дисконттау мөлшерлемесін, пайда салығын және 10 жылға дейінгі ағындарды енгізесіз. Әр жылға түсім, шығындар және қосымша салымдар бөлек беріледі.
- «Есеп» парағы ақша ағындарын құрып, NPV, IRR, PI табыстылық индексін, қарапайым және дисконтталған өтелу мерзімін есептейді, жинақталған ағын диаграммасын салады және қорытынды шығарады.
- «Сценарийлер» парағында түсім мен шығын коэффициенттері бар пессимистік, базалық және оптимистік нұсқалар бар — түсім азайса немесе шығындар өссе, нәтиже қалай өзгеретінін бірден көресіз.
Excel 2007 және жаңарақ нұсқалары, LibreOffice, макростарсыз, қазақ тілінде. Есеп болжамды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Дисконттау мөлшерлемесін қалай таңдаймын?
Қарапайым тәсіл: ақшаны баламалы жерге — мысалы, депозитке — салғанда алатын табыстылықты алып, жоба тәуекелі үшін бірнеше пайыз қосыңыз. Жоба несиемен қаржыландырылса, мөлшерлеме несие пайызынан төмен болмауы керек.
NPV оң, бірақ IRR мөлшерлемеден төмен болуы мүмкін бе?
Кәдімгі жобада (алдымен салым, кейін оң ағындар) жоқ: екеуі бір қорытындыға келеді. Ағындардың таңбасы бірнеше рет ауысса, IRR бір мәнді болмауы мүмкін — мұндай жағдайда NPV-ге сүйеніңіз.
Екі жобаны салыстырғанда қай көрсеткіш маңыздырақ?
Мөлшері әртүрлі жобаларда NPV абсолютті пайданы, ал IRR мен PI тиімділікті көрсетеді. Ақша шектеулі болса, PI жоғары жобаны таңдаған жөн; шектеу болмаса — NPV үлкенін.
Жобаны 10 жылдан ұзақ есептеу керек пе?
Шағын бизнес үшін алыс жылдардың болжамы өте шартты, ал олардың келтірілген құны аз. Әдетте 5–10 жылдық көкжиек шешім қабылдауға жеткілікті.
