KHIZHNYAKOVABC-XYZ tahlil Excelda: qaysi tovarlar pul keltiradi va qaysilari barqaror
ABC-XYZ assortiment tahlili — Excel shabloni — Shablonni ochish →
Doʻkonda 300 xil tovar boʻlsa, ularning har biriga bir xil eʼtibor berish imkonsiz. Lekin koʻpincha aynan shunday boʻladi: ombor hamma narsaga toʻla, eng koʻp sotiladigan tovar esa tugab qolgan. Pul esa sekin aylanadigan tovarlarda «muzlab» yotadi.
ABC-XYZ tahlil bu tartibsizlikka tartib beradi. ABC qaysi tovarlar asosiy tushumni berishini, XYZ esa ularga talab qanchalik barqarorligini koʻrsatadi. Ikkalasini birlashtirsangiz, har bir tovar uchun aniq qoida chiqadi: doim saqlash, buyurtma boʻyicha olish yoki assortimentdan chiqarish. Quyida buni Excelda qanday qilishni koʻrib chiqamiz.
ABC tahlil: tushum boʻyicha saralash
ABC Pareto tamoyiliga asoslanadi: odatda tovarlarning kichik qismi tushumning katta qismini beradi.
Qadamlar
- Har bir tovarning 12 oylik sotuvlari yigʻindisini hisoblang.
- Tovarlarni tushum kamayishi tartibida saralang.
- Har bir tovarning umumiy tushumdagi ulushini toping: =N2/SUM($N$2:$N$301).
- Jamlangan ulushni hisoblang: =SUM($O$2:O2).
- Guruhni belgilang: =IF(P2<=0,8;"A";IF(P2<=0,95;"B";"C")).
Misol (mln soʻm, yillik tushum)
| Tovar | Tushum | Ulush | Jamlangan | Guruh |
|---|---|---|---|---|
| Kungaboqar yogʻi 1 l | 48 | 48% | 48% | A |
| Shakar 1 kg | 30 | 30% | 78% | A |
| Choy 100 g | 12 | 12% | 90% | B |
| Makaron 400 g | 6 | 6% | 96% | C |
| Ziravorlar | 3 | 3% | 99% | C |
| Sham | 1 | 1% | 100% | C |
Ikki tovar tushumning 78% ini beradi — ular tugab qolishiga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi.
XYZ tahlil: talab barqarorligi
XYZ har bir tovarning oylik sotuvlari qanchalik tebranishini oʻlchaydi. Buning uchun variatsiya koeffitsiyenti ishlatiladi: standart ogʻish / oʻrtacha.
=STDEVP(B2:M2)/AVERAGE(B2:M2)
Odatiy chegaralar:
- X — 10% gacha: talab barqaror, oldindan aytish oson.
- Y — 10–25%: talab oʻzgaradi, masalan, mavsumiy.
- Z — 25% dan yuqori: sotuvlar tartibsiz, prognoz qiyin.
Guruh: =IF(Q2<=0,1;"X";IF(Q2<=0,25;"Y";"Z")).
Misol: shakar oyiga 950–1 050 kg sotiladi — koeffitsiyent 4% atrofida, X. Sham esa bir oyda 200 dona, keyingi oyda 10 dona — Z.
Matritsa: 9 guruh va har biri bilan nima qilish
| X (barqaror) | Y (oʻzgaruvchan) | Z (tartibsiz) | |
|---|---|---|---|
| A | Doim zaxirada, avtomatik buyurtma | Zaxira bilan, mavsumga moslab | Ehtiyot bilan, tez-tez kichik buyurtma |
| B | Muntazam buyurtma | Oʻrtacha zaxira | Buyurtma boʻyicha |
| C | Minimal zaxira | Kamroq hajmda | Qayta koʻrib chiqish yoki chiqarish |
AX tovarlar — biznesning «oltin fondi». CZ tovarlar esa koʻpincha omborda pul va joy egallaydi, tushum bermaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
- Juda qisqa davr. Bir-ikki oylik maʼlumot mavsumiylikni koʻrsatmaydi. Kamida 6, yaxshisi 12 oy oling.
- Pul va donani aralashtirish. Barcha tovarlar uchun bir xil birlik ishlating — yoki tushum, yoki dona.
- Yangi tovarlarni baholash. Uch oy oldin kelgan tovar avtomatik ravishda C va Z ga tushadi. Ularni alohida koʻring.
- Tovar tugagan oylar. Agar tovar omborda boʻlmagani uchun sotilmagan boʻlsa, nol sotuv talab yoʻqligini anglatmaydi va XYZ ni buzadi.
- Faqat tushumga qarash. Marja past A tovar foyda boʻyicha B boʻlishi mumkin. Imkon boʻlsa, tahlilni yalpi foyda boʻyicha ham takrorlang.
Tayyor shablon: ABC-XYZ assortiment tahlili
Tayyor Excel shablonida yuqoridagi barcha hisoblar formulalar bilan yigʻilgan, siz faqat sotuvlarni kiritasiz. Shablon pullik.
- «Parametrlar» — A, B va X, Y guruhlari chegaralari: standart boʻyicha 80% va 95%, 10% va 25%, ularni oʻzgartirish mumkin.
- «Maʼlumotlar» — 300 tagacha tovar va 12 oylik sotuvlar; oʻng tomonda jami, ulush, jamlangan ulush, ABC va XYZ guruhlari avtomatik hisoblanadi.
- «Reyting» — tovarlar tushum kamayishi tartibida guruhlari bilan, qoʻlda saralash shart emas.
- «Matritsa» — toʻqqiz guruhning har birida qancha tovar va tushum borligi, ular bilan nima qilish kerakligi boʻyicha qisqa tavsiyalar va diagramma.
Fayl Excel 2007 va undan yangi versiyalarida hamda LibreOffice’da makroslarsiz ishlaydi. Boʻsh jadval va oʻylab topilgan maʼlumotlar bilan namuna bor. Hisob-kitob taxminiy.
Koʻp beriladigan savollar
ABC-XYZ tahlilni qanchalik tez-tez oʻtkazish kerak?
Koʻpchilik doʻkonlar uchun chorakda bir marta yetarli. Har safar oxirgi 12 oyni olasiz — shunda mavsumiylik saqlanadi, eski maʼlumotlar esa asta-sekin chiqib ketadi.
Kafe yoki restoran uchun ham mos keladimi?
Ha. Tovar oʻrniga menyu taomlari olinadi: qaysi taomlar asosiy tushumni beradi va qaysilarining sotuvi barqaror. Bu menyuni qisqartirish va mahsulot xaridini rejalashtirish uchun foydali.
Chegaralarni 80/95 emas, 70/90 qilsa boʻladimi?
Mumkin. Chegaralar qatʼiy qonun emas, qaror qabul qilish uchun qulay vosita. Assortiment juda katta boʻlsa, A guruhini torroq qilish eʼtiborni eng muhim tovarlarga jamlaydi.
Marketpleys sotuvchisiga bu tahlil nima beradi?
Qaysi kartochkalarga reklama byudjeti va zaxira yoʻnaltirish, qaysilarini esa yopish kerakligini. Marketpleys omborida saqlash pullik boʻlsa, CZ tovarlarni aniqlash ayniqsa foydali.
